Nguyên lí lợi ích giảm dần trong kinh tế

Vì sao trở thành chuyên gia không phải cách hiệu quả để làm giàu

Giả sử bạn vừa đi làm cả ngày về và rất đói. Lúc này chỉ số hạnh phúc của bạn là bằng 0. Sau khi ăn một bát phở, chỉ số hạnh phúc của bạn tăng từ 0 lên 5. Tuy nhiên sau khi bạn ăn thêm bát phở thứ 2, y hệt bát thứ nhất, mức độ hạnh phúc của bạn sẽ không tăng từ 5 lên 10, mà cùng lắm là chỉ từ 5 lên 7 mà thôi.

Lúc này bạn đã rất no, ăn nữa có khi phải nhập viện vì không thở được. Vậy nên việc ăn thêm bát phở thứ 3 là vô nghĩa, vì nó không đem lại một tí hạnh phúc nào cả.

Đây là một ví dụ đã được đơn giản hoá của nguyên lí lợi ích giảm dần - một trong những nguyên lí quan trọng nhất trong kinh tế: bắt đầu từ một level nhất định, lợi ích mà ta nhận lại sẽ không còn tương xứng với cùng một lượng tiền bạc, thời gian hoặc công sức mà ta bỏ ra để có được những lợi ích ban đầu. 50k bạn trả cho bát phở đầu tiên đem lại 5 đơn vị hạnh phúc, 50k cho bát thứ hai chỉ đem lại 2 đơn vị, và 50k cho bát thứ 3 không đem lại cái gì cả.

Sau vài năm sử dụng nguyên lí này để giải các bài toán kinh tế trên trường lớp, mình bắt đầu nhận thấy tầm quan trọng của nó vượt xa ra khỏi môi trường hàn lâm. Nó đem lại cho mình một góc nhìn đa chiều và sự tỉnh táo nhất định trong việc phát triển sự nghiệp của bản thân ở thời điểm hiện tại.

Trong câu chuyện sự nghiệp, nguyên lí lợi ích giảm dần đưa ra một ý tưởng quan trọng:

“Hard work is overrated”

Mình tin “cần cù bù thông minh” là một lối tư duy cần phải được xem xét lại. Bởi trong nền kinh tế hiện đại, gần như không có thứ cần cù nào bù cho thông minh được nữa. Đặc biệt là sự thông minh trong việc chọn thay đổi lúc nào, làm gì, với ai và ở đâu.

Sự chăm chỉ là quan trọng, nhưng nó cần phải được sử dụng đúng nơi đúng thời điểm. Nếu sử dụng vào không đúng việc (hoặc duy nhất một việc), thì công sức sẽ là một tài nguyên rất có hạn và tuân theo nguyên lí lợi ích giảm dần. Điều này có nghĩa là bắt đầu từ một level nhất định, chúng ta sẽ phải bỏ ra gấp đôi gấp ba rồi gấp n lần công sức chỉ để thu về những lợi ích không đáng kể.

Đây cũng là lí do vì sao mình không tin “trở thành chuyên gia (specialist) trong 1 lĩnh vực rồi cố gắng cả đời để leo lên top 5% trong lĩnh vực ấy” là một cách tiếp cận khôn ngoan đối với việc làm giàu.

Lí do thứ nhất là bởi nó quá thiếu sự thay đổi. Khi chỉ có duy nhất 1 skill, bạn sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào nhu cầu của xã hội đối với skill đấy. Mà trong nền kinh tế với tốc độ creative destruction cực kì cao như thời điểm hiện tại, nhu cầu của xã hội có thể biến mất bất cứ lúc nào. Hoặc là skill đấy trở nên vô nghĩa khi bị máy móc thay thế.

Lí do thứ 2 là bởi lợi ích bạn nhận lại được sẽ bị giới hạn bởi chính kĩ năng chuyên môn của bạn. Bạn càng muốn kiếm được nhiều tiền, bạn càng phải giỏi hơn nhiều specialist khác trong cùng lĩnh vực. Mà điều này thì lại tuân theo nguyên lí lợi ích giảm dần. Lấy một ví dụ này từ chính bản thân mình: sau 6 năm tính từ khi bắt đầu học đại học, mình sẽ tốt nghiệp thạc sỹ về thương mại quốc tế và chính sách công vào 2025. Khi đó, mình tự tin là hiểu biết của mình về chủ đề này sẽ ở trong top 30%, nghĩa là hơn 70% những người vừa mới bắt đầu tìm hiểu hoặc vẫn đang học đại học về ngành này. Với giả định mọi yếu tố khác được giữ nguyên, số lương mình nhận được sẽ hơn 70% những người còn lại. Tuy nhiên nếu mình muốn vào được top 10% những người được trả cao nhất trong ngành (vì họ có chuyên môn khủng nhất), số công sức mình phải bỏ ra sẽ cao hơn nhiều so với 6 năm học trước đấy để từ nhóm 70% vào được top 30%. Tính sơ sơ thì phải tốn thêm tầm 10-15 năm học lên tiến sĩ, lăn lộn trong đủ các công ty hoặc môi trường giảng dạy, phải có vài bài báo khoa học được đăng trên tạp chí quốc tế.

Đối với mình thì cái giá phải trả này là quá đắt. Thứ nhất là bởi vì sau 20 30 năm theo đuổi đúng 1 lĩnh vực, mình không tin một đứa cả thèm chóng chán như mình còn giữ nổi đam mê nữa. Lúc đấy thì đời sống tinh thần sẽ rất tệ vì mình cũng không thể bỏ ngành được khi nó là cái cần câu cơm duy nhất. Cái thứ 2 là dù có được trả cao đến mấy, mình vẫn sẽ phụ thuộc vào đồng lương đến từ 1 người chủ, vẫn đứng dưới họ và phải giải quyết những vấn đề của họ dù có muốn hay không. Đây không thể được coi là sự tự do về tài chính, thời gian hoặc các mối quan hệ.

Vậy thì đối với những người được giáo dục để trở thành một specialist cả đời như mình (bao gồm đa phần các bạn đang đọc bài viết này), chiến thuật nào có thể đem lại kết quả tối ưu hơn?

Mình gọi đây là chiến thuật của những general specialist: phát triển sự nghiệp nhờ việc thay đổi liên tục, có định hướng và khôn ngoan trong việc sử dụng đòn bẩy.

Những người này sử dụng thành công chiến thuật này đa phần là chủ doanh nghiệp, startup founder, investor hoặc value creator (khác với artist, khác với influencer về lifestyle hoặc giải trí). Gọi họ là generalist thì cũng không hoàn toàn đúng, vì thực ra họ đều là những specialist, nhưng mà là general specialist, nghĩa là có khả năng chuyên môn về nhiều hơn 1 lĩnh vực. Cách họ làm giàu không phải việc dành cả đời để leo lên top 5% trong 1 kĩ năng, mà bằng việc ở trong top 15-20% của vài kĩ năng, rồi kết hợp những kĩ năng đấy để tạo đòn bẩy (leverage) - thứ giúp tạo ra tiền nhanh, với khả năng scale tốt và ít phụ thuộc hơn bất kì đồng lương nào. Điều quan trọng nhất, đó là sau khi đã có đòn bẩy đủ mạnh, công sức mà họ bỏ ra sẽ đem lại lợi ích tăng theo cấp số nhân - trái ngược lại hoàn toàn với nguyên lí lợi ích giảm dần.

Vậy đòn bẩy có nghĩa là gì? Chúng là force multiplier, là những bệ phóng để x2, x5 hoặc thậm chí là x10 lợi ích bạn nhận về được trên một đơn vị công sức bỏ ra. Theo mình biết thì có 4 loại đòn bẩy chính, đó là tiền đầu tư (capital), công sức (labor), công nghệ (code) và danh tiếng (reputation).

Giả sử bạn là founder của 1 công ty tầm trung về chăm sóc sắc đẹp - nghĩa là đã có đòn bẩy về vốn, tiền đầu tư và người làm (capital and labor). Bạn dành ra khoảng 3 tháng để phát triển 1 sản phẩm mới và quyết định bán sản phẩm này. Nếu mọi thứ trôi chảy, lợi nhuận bạn thu về sẽ lớn hơn rất nhiều so với 1 người cũng bán sản phẩm tương tự, cũng dành ra 3 tháng để nghiên cứu nhưng không có công ty. Lí do là bởi bạn có tiền để sản xuất trên diện rộng và bán với số lượng lớn, có đội ngũ nhân viên để chăm sóc khách hàng và phân phối liên tục. Đầu óc có thể không hơn nhau, nhưng lợi thế đòn bẩy là quá đủ để bạn ăn đứt người kia về lợi nhuận rồi.

Bạn có cần phải là một chuyên gia trong top 20% về các sản phẩm chăm sóc sắc đẹp không? Chắc chắn là có. Nhưng bạn không nhất thiết phải bỏ ra thêm 10 năm để leo lên top 5% những chuyên gia đầu ngành mà vẫn có thể kiếm nhiều gấp vài lần họ. Đấy là bởi vì bạn cũng ở trong top 20% những người có kĩ năng vận hành một doanh nghiệp, trong top 20% những người với kĩ năng thuyết phục phụ nữ hoặc đàn ông rằng sắc đẹp của họ cần được chăm sóc bởi sản phẩm của bạn. Chỉ khi kết hợp được 3 kĩ năng này (hiểu biết về sản phẩm, business và persuasion skill), bạn mới có thể trở thành một general specialist, mới tạo ra được một công ty aka đòn bẩy về capital và labor. 5% chuyên gia kia sẽ phải đến làm cho bạn, chứ không phải ngược lại. Vì không ai trong số họ có combo skills cần thiết để tạo nên một công ty - do đã dành 10 năm all-in vào 1 skill duy nhất.

Quan sát những CEO hàng đầu thế giới, bạn sẽ thấy pattern này gần như luôn chính xác. Tim Cook không biết về cách Iphone vận hành giỏi hơn đội ngũ kĩ sư trực tiếp chạy code, Elon Musk không biết về xe điện nhiều bằng những người trực tiếp lắp ráp đóng ốc cài đinh cho từng chiếc. Họ chỉ cần ở trong số 20% những người biết rõ về các features chính của sản phẩm thôi. Tuy nhiên họ vẫn ở trên đỉnh, vì combo skills của họ (tầm nhìn, chiến lược, khả năng thuyết phục) là rất khó bị thay thế - khác với các specialist.

Ngoài khả năng tạo đòn bẩy, flexibility cũng là lợi thế cực kì lớn của general specialist so với specialist. Vì họ không đánh cược vào 1 kĩ năng cụ thể nào mà là vào những combo kĩ năng. Mà combo thì hoàn toàn có thể thay đổi được. Để leo lên top 20% của một skill không phải là dễ, nhưng là điều có thể thực hiện được trong 6-7 năm rèn luyện nghiêm túc với đúng mentor, đúng đồng đội, đúng thời điểm.

Trong hình dung của mình, career path của một general specialist sẽ hoạt động theo nguyên lí skill-stacking. Nó có thể nhìn như sau: giả sử họ có 42 năm để phát triển sự nghiệp chia ra làm 6 chặng, mỗi chặng 7 năm . Trong mỗi chặng, họ sẽ thành top 20% specialist trong một kĩ năng cụ thể. Bắt đầu từ chặng 3 (khi đã nắm trong tay 2 specialist skills học từ 2 chặng đầu), combo kĩ năng của họ bắt đầu đem lại lợi ích vượt trội cho chính bản thân họ và khách hàng - so với những specialist chỉ có duy nhất 1 skill. Càng về sau thì combo sẽ càng mạnh và lợi ích tăng theo cấp số nhân trên một đơn vị công sức được bỏ ra. Mình tin chỉ cần kết thúc chặng 3 là người general specialist (lúc này khoảng 35t) đã có khả năng tự tạo đòn bẩy để đạt được mức tự do tài chính vững vàng.

Dĩ nhiên, đây chỉ là một phỏng đoán. Thời gian cho mỗi chặng của từng người sẽ khác nhau, vì những người với khả năng tiếp thu vượt trội (hoặc chơi với đúng hội) có khi chỉ cần 2-3 năm để lên đỉnh của một lĩnh vực. Không thiếu những cá nhân xuất sắc dưới 30t mà đã stack được combo 4 đến 5 skills chất lượng. Mình cũng mới chỉ đề cập đến đòn bẩy về capital và labor, là 2 permissioned leverage - nghĩa là cần sự cho phép của người khác. Đây là 2 đòn bẩy yêu thích của người giàu ở các thế hệ trước (the Old Rich). Tuy nhiên thế hệ chúng ta thì có thêm đòn bẩy về công nghệ (code) và danh tiếng (reputation). Cả 2 đều là những permissionless leverage - nghĩa là bất kì ai cũng có thể tiếp cận được chúng mà không cần sự đồng ý của bố con thằng nào cả.

2 đòn bẩy này sẽ là nội dung trong bài blog tiếp theo của mình: “The New Rich of the Digital Economy” (viết bằng tiếng việt, tên tiếng anh cho dễ nhớ thôi :D). Cảm ơn các bạn đã đọc đến đây và chúc mọi người một tuần thật vui vẻ năng suất :))

Bài viết thuộc về thử thách Viết Đều và Hay của Writing On the Net Alumni

#wotn #vietdeuvahay